Tỳ hưu thạch anh trắng, tím, vàng, đen: màu tự nhiên, màu nung, và chuyện bạc màu dưới nắng
Mục “Chất liệu tỳ hưu” đã có bài về cách nhận đá thật, bột đá ép, hàng nhuộm, và bài về vân, vết, nứt. Bài này chỉ nói về thạch anh, chất liệu tỳ hưu bán nhiều nhất, và một câu hỏi người mua ít khi đặt ra: màu của viên thạch anh này đến từ đâu, và nó có giữ được không.
Thạch anh là một khoáng vật, nhiều màu
Thạch anh trắng (trong), tím, vàng, hồng, đen (khói) đều là cùng một khoáng vật, khác nhau ở tạp chất và ở những biến đổi trong cấu trúc. Vì cùng là thạch anh nên độ cứng như nhau, khá cứng, chịu được va quẹt thường ngày tốt hơn nhiều loại đá khác. Cái khác nhau giữa chúng là nguồn gốc màu và độ bền màu.
Thạch anh trắng (trong)
Màu “không màu” nên không có chuyện phai. Điểm cần nhìn là độ trong, bông, rạn bên trong. Tỳ hưu thạch anh trắng trong suốt hoàn toàn khá hiếm ở cỡ lớn; cỡ lớn mà trong veo, không một gợn, giá rẻ thì nên cân nhắc khả năng là thuỷ tinh. Thuỷ tinh thường có bọt khí tròn bên trong, cầm ấm tay nhanh hơn.
Thạch anh tím
Màu tím là màu tự nhiên của đá. Hai điều nên biết:
- Thạch anh tím có thể nhạt màu khi phơi nắng mạnh trong thời gian dài. Một con tỳ hưu tím đặt ngay bậu cửa sổ hướng tây suốt nhiều năm có thể nhạt đi thấy rõ.
- Màu thường không đều: đậm ở một phần, nhạt ở phần khác. Đó là bình thường; màu tím đều tăm tắp trên một khối lớn, giá rẻ, là chỗ nên hỏi kỹ.
Thạch anh vàng
Đây là màu cần hiểu kỹ nhất. Thạch anh vàng tự nhiên (citrine) tồn tại nhưng không nhiều. Phần lớn thạch anh vàng trên thị trường thế giới, theo hiểu biết chung trong ngành đá, là thạch anh tím đã được nung để chuyển sang màu vàng, cam. Dấu hiệu hay gặp ở loại nung: màu vàng cam đậm, hơi ngả nâu đỏ, đôi khi đầu nhọn của tinh thể có màu đậm hơn hẳn phần chân.
Thạch anh vàng nung vẫn là thạch anh thật, màu khá bền. Vấn đề chỉ là khi nó được bán với giá và lời rao của “thạch anh vàng tự nhiên hiếm”.
Thạch anh đen, thạch anh khói
Thạch anh khói có màu nâu xám tự nhiên do chiếu xạ tự nhiên trong lòng đất. Trên thị trường cũng có thạch anh được chiếu xạ nhân tạo để sẫm màu; loại này được coi là an toàn để dùng sau khi xử lý đúng quy trình. Riêng với “thạch anh đen” đen tuyền, đục hoàn toàn, nên hỏi kỹ: có thể là thạch anh khói rất sẫm, có thể là đá khác (obsidian, đá núi lửa), có thể là đá nhuộm hoặc thuỷ tinh đen.
Thạch anh hồng
Màu hồng nhạt, thường đục mờ chứ ít khi trong. Màu hồng cũng có thể nhạt đi dưới nắng mạnh lâu ngày. Loại hồng đậm rực, đều như kẹo, giá rẻ, nên nghĩ tới khả năng nhuộm.
🔴 Đặt tỳ hưu thạch anh ở bậu cửa sổ: hai rủi ro cùng lúc
Nhiều người đặt tỳ hưu thạch anh ở bậu cửa sổ “cho đón nắng, đón khí”. Đây là chỗ nên tránh vì hai lý do:
- Màu: thạch anh tím, hồng nhạt dần dưới nắng mạnh kéo dài.
- Nhiệt và lửa: một khối thạch anh trong, tròn, hoặc có mặt cong có thể hội tụ ánh nắng như thấu kính. Đặt cạnh rèm, giấy, gỗ khô dưới nắng gắt là có nguy cơ làm cháy sém, thậm chí bén lửa. Mục “Quả cầu và trụ đá” ở trang vật khí đã nói kỹ hiện tượng này.
Nếu muốn đặt gần cửa sổ, chọn chỗ có ánh sáng gián tiếp, không có nắng chiếu thẳng vào khối đá, và xa rèm vải.
Tỳ hưu thạch anh dạng đeo
- Thạch anh cứng nên vòng, mặt dây chịu va quẹt tốt, nhưng rơi xuống nền gạch vẫn có thể mẻ, nứt.
- Tháo ra khi tắm nước nóng, xông hơi: đổi nhiệt đột ngột có thể làm rạn những vết nứt sẵn có bên trong.
- Không phơi vòng ra nắng “để nạp năng lượng” nhiều giờ: lý do như trên, màu có thể nhạt.
Hỏi người bán
- “Màu này là màu tự nhiên hay đã qua nung, chiếu xạ, nhuộm?”
- “Đây là thạch anh hay thuỷ tinh?” (với món trong veo, giá rẻ)
- “Có giấy ghi tên khoáng vật và tình trạng xử lý không?”
Với thạch anh phổ thông, nhiều cửa hàng không làm giấy từng món; điều đó bình thường. Nhưng người bán vẫn nên trả lời thẳng được câu hỏi về xử lý.
Màu và mệnh: đọc cho đúng mức
Người ta hay chọn màu thạch anh theo mệnh ngũ hành. Đó là một cách chọn theo quan niệm, dễ chịu và vô hại. Nó không đòi hỏi màu phải “tự nhiên” mới “hợp”; một con tỳ hưu thạch anh vàng nung vẫn là màu vàng. Đừng để chuyện hợp mệnh thành lý do trả gấp mấy lần cho chữ “tự nhiên” không kiểm chứng được.
Lau tỳ hưu thạch anh
Thạch anh chịu nước tốt. Món đặt bàn có thể rửa nhẹ bằng nước sạch pha một chút xà phòng trung tính, bàn chải lông mềm cho các khe, rồi tráng lại và lau khô. Mấy điều tránh:
- Không dùng nước nóng già hoặc rửa ngay sau khi món đồ vừa ở ngoài nắng: đổi nhiệt đột ngột có thể làm rạn.
- Món có đế gỗ, phần kim loại, hay đồng tiền gắn keo thì không ngâm; lau phần đá bằng khăn ẩm.
- Món nghi là đã nhuộm (màu quá đều, quá rực) thì không ngâm, không chà mạnh; thử lau một góc khuất bằng khăn ẩm trắng xem có ra màu không.
Nói gọn lại
Thạch anh tím và hồng có thể nhạt dưới nắng; thạch anh vàng trên thị trường phần lớn là tím đã nung; thạch anh đen đen tuyền cần hỏi kỹ. Đừng đặt khối thạch anh trong ở chỗ nắng chiếu thẳng: vừa phai màu vừa có thể hội tụ nắng gây cháy.