Tỳ hưu phỉ thuý loại A, B, C: ba chữ cái quyết định giá, và cách đọc giấy kiểm định

Bài “Tỳ hưu làm bằng gì” trong mục này đã chia các nhóm chất liệu: đá tự nhiên, bột đá ép, đá nhuộm. Bài này đi sâu vào một chất liệu được hỏi nhiều nhất ở phân khúc cao: phỉ thuý, và ba chữ cái A, B, C mà người bán hay nhắc tới. Hiểu đúng ba chữ này là hiểu vì sao hai mặt tỳ hưu xanh giống nhau có thể chênh giá rất nhiều lần.

Phỉ thuý là gì, và không phải là gì

Trong giới ngọc, “phỉ thuý” thường dùng để chỉ jadeite, một khoáng vật có nguồn nổi tiếng nhất ở Myanmar. Nó khác với nephrite (ngọc mềm, như nhiều loại “ngọc bích” khác), và khác hẳn với những loại đá xanh khác hay bị gọi chung là “ngọc”: thạch anh xanh nhuộm, aventurine (đá đông linh), serpentine… Trên thị trường, chữ “ngọc” được dùng rất rộng; chữ “phỉ thuý” hẹp hơn nhưng cũng không phải lúc nào cũng được dùng đúng.

Loại A: nguyên trạng

Phỉ thuý loại A là đá chỉ qua gia công cơ học: cắt, chạm, mài, đánh bóng. Có thể có một lớp sáp mỏng trên bề mặt sau khi đánh bóng, việc này được coi là bình thường trong nghề. Màu và độ trong là của chính viên đá. Đây là loại có giá cao nhất ở cùng mức màu và độ trong.

Loại B: đã tẩy và bơm keo

Đá có nhiều vết bẩn, đốm nâu đen được ngâm axit để tẩy, làm cấu trúc bên trong bị xốp đi; sau đó bơm nhựa (polymer) vào lấp các khe. Kết quả: viên đá trong và sạch hơn hẳn, nhưng:

• Bền kém hơn: cấu trúc đã bị axit làm yếu.
• Lớp nhựa lão hoá theo thời gian, có thể ngả vàng, mất độ bóng, đặc biệt khi gặp nhiệt, nắng, hoá chất.
• Giá thấp hơn nhiều so với loại A trông tương tự.

Loại C: đã nhuộm màu

Đá được nhuộm để có màu xanh (hoặc tím, đỏ) đậm và đều hơn. Thường đi cùng với tẩy và bơm keo, khi đó gọi là B+C. Màu nhuộm có thể phai theo thời gian và khi tiếp xúc hoá chất. Dưới kính lúp, màu nhuộm hay đọng thành những sợi, mạng li ti dọc theo các khe hạt.

🔴 Phép thử ở nhà không phân biệt được A với B

Đây là chỗ người mua bị dẫn sai nhiều nhất. Các mẹo truyền miệng như:

• Gõ hai viên vào nhau nghe tiếng trong hay đục;
• Áp lên má xem mát hay ấm;
• Thử dao, thử kim cào xem có xước không;
• Soi đèn pin xem có “vân bông” bên trong;
• Đốt bằng bật lửa;

đều không phân biệt chắc chắn được phỉ thuý A với B. Loại B vẫn là jadeite, vẫn cứng, vẫn mát, vẫn có cấu trúc hạt. Vài mẹo còn làm hỏng món đồ (đốt lửa có thể làm nứt, làm cháy lớp keo; cào dao để lại vết). Việc phân biệt A với B, C đáng tin cần phòng kiểm định có thiết bị như máy quang phổ hồng ngoại, kính hiển vi đá quý.

Đọc giấy kiểm định cho đúng dòng

• Dòng tên khoáng vật: “Jadeite” (hoặc “Phỉ thuý”) mới là phỉ thuý. Dòng ghi “Nephrite”, “Quartzite”, “Serpentine” là loại khác.
• Dòng xử lý (treatment): tìm chữ “Natural / không xử lý / Type A”, hoặc ngược lại “Polymer impregnated / bleached” (loại B), “Dyed” (loại C).
• Giấy cấp cho đúng món đó: có ảnh, khối lượng, kích thước khớp với món bạn cầm. Giấy chung cho cả lô ít giá trị.
• Tra cứu được: mã số trên giấy tra được trên trang của nơi cấp, hoặc gọi điện xác minh được.

Giấy chỉ ghi “ngọc tự nhiên” mà không có dòng xử lý thì chưa trả lời được câu hỏi A hay B.

Chữ “A+”, “AAA”, “ngọc chuẩn” trên lời rao

Các chữ như “A+”, “AAA”, “cao cấp” thường là cách người bán xếp hạng màu và độ trong, không phải phân loại xử lý A/B/C theo nghề kiểm định. Một món có thể được rao “A+” theo nghĩa “màu đẹp”. Khi gặp, hỏi lại: “A ở đây là loại A không xử lý theo giấy kiểm định, hay là hạng màu của cửa hàng?”

Loại B, C có đáng mua không

Có, nếu bạn biết mình đang mua gì và giá tương xứng. Một mặt tỳ hưu B+C màu xanh đẹp, giá phải chăng, đeo vài năm, là một lựa chọn hợp lý cho nhiều người. Vấn đề duy nhất là khi nó được bán với giá và lời rao của loại A. Riêng với loại B, C, nhớ giữ khỏi nhiệt (nước nóng, xông hơi, ô tô phơi nắng) và hoá chất (nước hoa, chất tẩy) để lớp keo và màu bền hơn.

Giá và chuyện “càng đắt càng linh”

Phỉ thuý loại A màu đẹp có giá cao vì hiếm, không vì “linh”. Theo quan niệm phong thuỷ phổ biến, ý nghĩa của tỳ hưu nằm ở hình tượng, không ở việc đá đã qua xử lý hay chưa. Ai nói “phải loại A mới có tác dụng” đang dùng niềm tin để bán một mức giá.

Giữ phỉ thuý khi đeo hằng ngày

• Loại A khá bền, nhưng vẫn có thể mẻ, nứt khi rơi xuống nền cứng. Tháo ra khi làm việc nặng, khi chơi thể thao.
• Loại B, C: tránh nước nóng, xông hơi, để trong ô tô nắng, tránh nước hoa, kem dưỡng có cồn bôi trực tiếp lên chỗ đeo. Lớp keo và màu nhuộm kém bền với nhiệt và hoá chất.
• Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, lau khô lại. Không ngâm trong nước xà phòng, không dùng máy rửa siêu âm với hàng đã bơm keo, vì có thể làm keo tách ra.
• Cất riêng, không để chung với kim cương hay đá cứng khác trong túi, tránh cọ xước.

Nói gọn lại

A là nguyên trạng, B là tẩy và bơm keo, C là nhuộm. Không phép thử tại nhà nào phân biệt chắc được A với B; chỉ giấy kiểm định đúng món, có dòng xử lý rõ ràng mới trả lời được. Chữ “A+” trên lời rao thường là hạng màu, không phải loại A.