Tỳ hưu làm bằng gì: nhận ra đá thật, bột đá ép và hàng nhuộm
Trên cùng một kệ hàng có thể có hai con tỳ hưu giống hệt nhau về dáng, một con giá vài trăm nghìn và một con vài chục triệu. Người mới nhìn thường không thấy khác gì, nên dễ kết luận rằng giá là do người bán tự đặt. Thật ra phần lớn khác biệt nằm ở chất liệu, và chất liệu thì nhận ra được bằng mắt thường cộng với vài thao tác đơn giản ngay tại quầy.
Dưới đây là các nhóm chất liệu hay gặp và cách phân biệt, xếp theo thứ tự từ dễ nhận nhất tới khó nhất.
Nhựa và bột đá ép: dễ nhận nhất
Hàng đúc từ nhựa hoặc từ bột đá trộn keo có mấy dấu hiệu khó giấu:
- Nhẹ bất thường so với kích thước. Cầm lên thấy hụt tay là dấu hiệu đầu tiên.
- Đường nối khuôn chạy dọc thân, thường ở bụng hoặc sau chân, sờ thấy gờ mảnh.
- Vân lặp lại: hai con cạnh nhau có vân giống hệt nhau thì đó là vân đúc, không phải vân đá.
- Bọt khí nhỏ li ti trong lòng, soi đèn pin xuyên qua là thấy.
- Gõ nhẹ cho tiếng đục và tắt nhanh, khác tiếng đanh của đá đặc.
Bột đá ép không phải hàng xấu nếu được bán đúng tên và đúng giá. Vấn đề chỉ là khi nó được gọi là đá tự nhiên.
Đá nhuộm: khó hơn một bậc
Nhuộm là cách làm màu phổ biến với nhiều loại đá, nhất là các loại rẻ có màu nhạt. Dấu hiệu thường thấy:
- Màu đọng lại ở khe nứt và ở chỗ chạm khắc sâu, đậm hơn hẳn phần thân.
- Màu quá đều và quá tươi trên toàn thân — đá tự nhiên hiếm khi đều tăm tắp.
- Soi đèn chếch thấy màu nổi trên mặt chứ không ăn vào chiều sâu của đá.
- Chỗ mài lộ lòng đá có màu nhạt hơn nhiều so với bề mặt.
Không nên thử bằng cách dùng dung dịch tẩy hay axeton ngay tại quầy: làm hỏng hàng của người ta là chuyện phải đền, và nhiều loại nhuộm hiện nay cũng không phai bằng mấy thứ đó.
Đồng và hợp kim mạ
Tỳ hưu đồng thường nặng và cho tiếng ngân khi gõ. Hàng hợp kim mạ thì nhẹ hơn, và chỗ tiếp xúc nhiều như chân đế, mũi, lưng sẽ lộ lớp nền khác màu sau một thời gian dùng. Xem kỹ mặt dưới đế: đó là chỗ ít được đánh bóng nhất nên thường nói thật nhất về chất kim loại bên trong.
Đồng thật để lâu sẽ lên nước sẫm lại, đó là điều bình thường và nhiều người thích. Hàng mạ thì không lên nước mà chỉ tróc.
Đá tự nhiên: nhìn vào những chỗ không ai đánh bóng
Với đá tự nhiên, những chi tiết đáng tin nhất nằm ở chỗ không được làm đẹp:
- Mặt đế — thường để mộc hoặc mài sơ, cho thấy cấu trúc hạt thật của đá.
- Khe chạm sâu — nếu màu ở đó nhạt hơn thân thì thân đã được xử lý.
- Tì vết tự nhiên — đá thật hay có vệt, đốm, khe nhỏ. Sạch hoàn hảo trên món giá rẻ là điều đáng nghi.
- Cảm giác lạnh khi áp tay: đá dẫn nhiệt tốt hơn nhựa nên chạm vào thấy mát và lâu ấm lên.
Bốn dụng cụ rẻ tiền nên mang theo
- Đèn pin nhỏ chùm sáng gọn — soi chếch để thấy vết sửa, soi xuyên để thấy bọt khí.
- Kính lúp phóng vừa phải — nhìn khe nứt và chỗ đọng màu.
- Cân điện tử mini — đối chiếu khối lượng với kích thước.
- Thước kẹp — đo thật thay vì nghe mô tả.
Bốn món này gộp lại rẻ hơn phần chênh lệch của một lần mua nhầm, và dùng được cho mọi món đồ khác chứ không riêng tỳ hưu.
Tay nghề chạm: phần ít người nhìn mà lại quyết giá
Cùng một khối đá, hai người thợ cho ra hai món chênh nhau rất xa. Chỗ để nhìn tay nghề không phải ở mặt chính diện đã được chụp ảnh đẹp, mà ở mấy chi tiết sau:
- Đường bờm và móng — nét chạm dứt khoát, sâu đều, không bị mài tròn cho nhanh.
- Hai bên có cân không — nhìn từ phía trước, so tai với tai, chân với chân.
- Mặt — chỗ khó nhất; hàng làm vội thường méo một bên hoặc hai mắt lệch cỡ.
- Chỗ khuất — mặt sau, bụng dưới, kẽ chân: thợ giỏi vẫn làm gọn ở chỗ không ai nhìn.
Một món đá thường nhưng chạm khéo có khi đáng tiền hơn một món đá quý hơn mà chạm ẩu. Người bán biết nghề sẽ chỉ cho khách xem đúng những chỗ này; người bán theo phong trào thì chỉ nói về màu và về chuyện thần thoại.
Giấy kiểm định nói được gì và không nói được gì
Giấy kiểm định mô tả hiện vật: loại vật liệu, khối lượng, kích thước, có xử lý hay không. Nó không định giá, và nó chỉ có nghĩa khi đi đúng với món đang cầm — nên phải đối chiếu từng con số trên giấy với vật thật. Một tờ giấy rời khỏi món đồ thì chỉ còn là một tờ giấy.
Với hàng phổ thông giá vừa phải, phần lớn không có giấy, và điều đó bình thường. Cái cần là giá được tính theo mức không giấy, và người bán nhận đổi trả khi kiểm ra khác mô tả.
Chất liệu nào thì hợp với túi tiền nào
Không có chất liệu nào "linh" hơn chất liệu nào — đó là chuyện của niềm tin, không phải của vật liệu. Nhưng có chất liệu bền hơn và chất liệu giữ giá hơn:
- Cần một món để bàn, ngân sách nhỏ: bột đá ép hoặc đá phổ thông, miễn là được bán đúng tên.
- Muốn dùng lâu, va chạm nhiều: đá cứng hoặc đồng đặc, tránh hàng mạ và hàng nhựa.
- Mua món đắt: yêu cầu giấy kiểm định, giữ hoá đơn và chụp ảnh sáu mặt ngay khi mang về.
Tóm lại
Nhận biết chất liệu không cần nghề, chỉ cần chịu cầm lên, soi đèn, lật đáy và cân thử. Ba phút làm mấy việc đó ở quầy giúp tránh gần hết các vụ mua hớ thường gặp — và cũng giúp người bán tử tế dễ chứng minh hàng của mình.