Tỳ hưu từ đâu ra: phần có trong sách và phần được thêm vào sau
Hỏi mười người bán tỳ hưu thì thường nhận được mười câu chuyện. Có người bảo nó là con thứ chín của rồng, có người bảo là con thứ sáu. Có người kể nó bị Ngọc Hoàng phạt nên không có hậu môn, vì thế chỉ ăn vào mà không nhả ra, thành ra giữ của. Có người thêm rằng nó từng ăn vụng đồ cúng, hoặc từng cắn cả thần tiên. Mỗi chi tiết nghe đều có vẻ xưa, và chính cái vẻ xưa ấy làm người mua thấy yên tâm.
Bài này không đi bác bỏ chuyện dân gian — chuyện dân gian có chỗ đứng riêng của nó. Nhưng khi một chi tiết trong chuyện được dùng để đẩy giá một món hàng lên, thì người mua có quyền hỏi chi tiết đó có từ bao giờ.
Cái tên trước đã: tỳ hưu là hai con hay một con
Trong thư tịch cổ, tỳ và hưu vốn được chép như hai con vật, đực và cái, về sau mới gộp lại thành một tên gọi chung. Đây không phải chi tiết vụn vặt: nó giải thích vì sao có nơi bán theo đôi và có nơi bán một con, và vì sao có người khăng khăng phải đủ đôi mới "linh". Cả hai cách đều có thể viện dẫn được, nên thật ra không ai sai — chỉ là mỗi bên chọn một tầng của cùng một truyền thống.
Điều đáng để ý là khi người bán nói chắc như đinh đóng cột rằng phải mua đủ đôi, họ đang bán gấp đôi số hàng dựa trên một điểm mà chính thư tịch cũng để ngỏ.
Con vật này được mô tả thế nào trong sách cũ
Các bộ sách xưa mô tả một con thú thuộc nhóm linh thú, dáng gần với sư tử hoặc hổ có cánh, đầu có sừng. Nó xuất hiện trong danh mục thú trấn giữ, đặt ở lăng mộ và công trình lớn — tức là ban đầu nó gắn với việc canh giữ nhiều hơn là gắn với việc làm ra tiền. Ở nhiều di tích, hình tượng đặt đôi ở lối vào, cùng nhóm với các con thú trấn khác.
Từ vai trò canh giữ chuyển sang vai trò chiêu tài là một bước chuyển có thật trong văn hoá, không phải ai bịa ra trong một đêm. Nhưng bước chuyển ấy diễn ra dần, và phần lớn cách hiểu mà thị trường hôm nay đang dùng thì mới hơn người ta tưởng rất nhiều.
Chi tiết "không có hậu môn" đến từ đâu
Đây là chi tiết được kể nhiều nhất và cũng là chi tiết yếu nhất về mặt văn bản. Nó không nằm trong các mô tả cổ mà xuất hiện dày đặc trong lời rao hàng hiện đại, vì nó làm được đúng một việc: biến con vật thành một cái két sắt có tính cách. Ăn vào mà không nhả ra là một hình ảnh dễ nhớ, dễ kể lại, và nghe là hiểu ngay ý "giữ tiền".
Chi tiết ấy vô hại nếu chỉ để kể cho vui. Nó thành có hại khi được dùng làm lý do để bán món đắt hơn, hoặc để giải thích vì sao khách "chưa thấy hiệu quả" — lúc đó người ta sẽ nói rằng khách đặt sai hướng, sờ nhầm chỗ, hoặc chưa khai quang đúng thầy.
Vì sao mỗi nơi kể một kiểu
Có ba lý do rất đời thường, không cần viện tới chuyện huyền bí:
- Truyền miệng thì tam sao thất bản. Chuyện đi qua vài chục năm và vài trăm người kể, mỗi người nhớ một ít và thêm một ít.
- Người bán cần điểm khác biệt. Cửa hàng nào cũng bán tỳ hưu, nên ai kể được chi tiết lạ hơn thì món hàng của người đó nghe quý hơn.
- Dịch thuật. Tài liệu gốc chữ Hán được dịch qua nhiều đường, nhiều bản dịch tự thêm chú giải, rồi chú giải ấy được trích lại như thể là nguyên văn.
Hiểu ba lý do này thì lần sau nghe một chi tiết lạ, phản ứng đầu tiên sẽ là hỏi "chi tiết đó anh đọc ở đâu" chứ không phải là ngạc nhiên.
Câu hỏi nên đặt cho người bán
Không cần tranh luận về thần thoại. Chỉ cần hỏi mấy câu về hiện vật:
- Món này làm bằng chất liệu gì, đá tự nhiên hay bột đá ép, có nhuộm không.
- Nặng bao nhiêu, kích thước bao nhiêu, có đo được tại quầy không.
- Nếu về nhà đo lại thấy khác mô tả thì đổi trả thế nào, trong bao nhiêu ngày.
- Giá này so với món tương tự ở nơi khác thì dựa trên cơ sở gì.
Người bán hàng thật thường trả lời gọn bốn câu đó. Người né sang phần thần thoại khi bị hỏi về chất liệu là đang trả lời một câu khác với câu mình hỏi.
Giữ chuyện kể ở đúng chỗ của nó
Một món đồ có câu chuyện đi kèm thì đáng quý hơn một món trơ trọi — điều đó đúng với gần như mọi nền văn hoá. Vấn đề chỉ nảy sinh khi câu chuyện được tính vào giá, mà phần được tính vào giá lại là phần không ai kiểm chứng được.
Cách làm lành mạnh là tách đôi: định giá theo hiện vật (chất liệu, tay nghề, kích thước, tình trạng), còn câu chuyện thì nhận như một phần văn hoá đi kèm, nghe cho biết. Nếu ở mức giá tính theo hiện vật mà mình vẫn thích món đó, thì mua là hợp lý.
Khi trong nhà có người tin nhiều hơn mình
Chuyện này phổ biến hơn người ta nghĩ: một người trong nhà tin, một người không. Tranh luận đúng sai thường không đi tới đâu và chỉ làm hỏng bữa cơm. Hai cách thường êm hơn: thống nhất một mức tiền tối đa cho khoản này trong năm, và thống nhất rằng không ai được quyết một mình khoản lớn hơn mức đó.
Đặt ranh giới bằng tiền thì cụ thể và không ai phải thừa nhận mình sai — cách này giữ được cả hoà khí lẫn ví tiền.
Tóm lại
Tỳ hưu là một hình tượng có gốc thật trong văn hoá Á Đông, ban đầu gắn với việc trấn giữ, về sau được hiểu thêm nghĩa chiêu tài. Phần lớn chi tiết ly kỳ mà thị trường đang kể thì mới, và chúng tồn tại vì dễ bán. Biết được ranh giới đó rồi thì mua một con tỳ hưu vì thích dáng của nó là chuyện hoàn toàn bình thường — chỉ là mình biết mình đang trả tiền cho cái gì.