Làm sạch theo từng chất liệu: cái nào lau được, cái nào đừng đụng nước
Câu hỏi hay gặp: "Lau bằng gì cho sạch mà không hỏng?" — và câu trả lời phụ thuộc hoàn toàn vào món làm bằng gì. Cùng một cách lau, chất liệu này thì sạch, chất liệu kia thì hỏng vĩnh viễn. Bài này chia theo chất liệu.
Trước hết: biết món mình làm bằng gì
Nghe hiển nhiên nhưng nhiều người không chắc, nhất là với món được tặng.
Mấy dấu hiệu nhìn nhanh: đá tự nhiên thường mát tay, nặng so với cỡ, và vân không lặp lại; bột đá ép nhẹ hơn, vân đều bất thường, đôi khi thấy bọt li ti; nhựa nhẹ hẳn và ấm tay; hàng mạ có lớp bóng đều, và chỗ mòn để lộ màu khác bên dưới.
Không chắc thì hỏi nơi bán, hoặc chọn cách lau nhẹ nhất trong bài này — khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay. Cách đó an toàn với gần như mọi chất liệu.
Đá tự nhiên
Chịu được nước, nên đây là nhóm dễ nhất. Khăn mềm ẩm, lau rồi lau khô. Bẩn nhiều thì nước ấm pha chút xà phòng dịu, rửa xong lau khô kỹ, nhất là các khe chạm.
Ba thứ nên tránh: chất tẩy mạnh có thể làm mờ bề mặt đánh bóng; bàn chải cứng để lại xước li ti; và sốc nhiệt — đá đang lạnh mà dội nước nóng có thể nứt.
Với đá có màu nhạt hoặc đá xốp thì nước bẩn có thể ngấm vào, nên lau khô ngay là quan trọng.
Và với món có vân, vệt màu hoặc đường rạn bên trong — đó là đặc tính của đá tự nhiên, không phải bẩn, nên đừng cố chà cho hết.
Bột đá ép: nhóm sợ nước nhất
Đây là chỗ cần nói rõ, vì nhiều người tưởng nó là đá nên lau như đá.
Bột đá ép được tạo hình bằng bột nghiền trộn chất kết dính. Chất kết dính đó sợ nước: ngâm hoặc để ướt lâu thì món có thể mềm ở bề mặt, bong lớp, hoặc rã ở chỗ mảnh — và hỏng kiểu đó không phục hồi được.
Cách lau đúng: khăn khô hoặc cọ mềm phủi bụi; bẩn thì khăn hơi ẩm — vắt thật kiệt — lau nhanh rồi lau khô ngay. Không ngâm, không xả nước, không dùng chất tẩy.
Dấu hiệu nhận ra bột đá ép: nhẹ hơn đá thật cùng cỡ, vân đều một cách bất thường hoặc lặp lại, đôi khi thấy bọt khí li ti ở mặt đáy, và chỗ không đánh bóng thì sờ hơi bột.
Đồng và kim loại
Khăn mềm khô là chính; ẩm thì lau khô ngay, vì đồng gặp ẩm đọng sẽ xỉn nhanh.
Về chuyện đánh bóng: đồng đổi màu theo thời gian là chuyện tự nhiên, và lớp màu ổn định đó còn che chở kim loại bên dưới. Đánh bóng là lấy đi một lớp — với món cũ hoặc món mà lớp màu là chủ ý của người làm thì thường làm giảm giá trị.
Ba thứ không nên dùng vì chúng mài bề mặt: kem đánh răng, bột baking soda, và giấy nhám dù mịn tới đâu. Chúng cho vẻ sáng ngay lập tức bằng cách bào đi một lớp mỏng, và vết xước li ti sẽ lộ dưới đèn.
Hàng mạ: nhẹ tay nhất
Lớp mạ rất mỏng. Chà mạnh là bong từng điểm rồi lan, và mạ đã bong thì không tự liền lại.
Chỉ dùng khăn mềm khô, hoặc hơi ẩm rồi lau khô ngay. Không dùng thuốc đánh bóng kim loại — chúng được làm để mài, và mài lớp mạ là mất luôn.
Chỗ mòn trước nhất là nơi tay hay cầm và các cạnh nhô. Thấy lộ màu khác bên dưới thì đó là mạ đã mòn, không phải bẩn.
Gỗ
Tuỳ lớp hoàn thiện. Cách kiểm nhanh: nhỏ một giọt nước lên chỗ khuất — thấm vào là dầu hoặc sáp, đọng thành hạt trên bề mặt là màng phủ.
Dầu và sáp: phủi bụi bằng khăn khô; thỉnh thoảng bổ sung một lớp mỏng dầu dưỡng hoặc sáp hợp loại.
Màng phủ bóng: khăn hơi ẩm rồi lau khô. Màng đã nứt thì đừng lau ẩm nữa, vì nước chui vào dưới màng gây đốm trắng không lau ra được.
Mọi loại gỗ đều không ngâm, không dùng nước rửa chén, không phơi nắng. Và tránh để chỗ thay đổi ẩm đột ngột — cạnh máy lạnh thổi thẳng hay cửa sổ nắng gắt là chỗ gỗ nứt.
Sứ và thuỷ tinh
Nhóm chịu nước tốt nhất: rửa được bằng nước ấm và xà phòng dịu.
Nhưng cẩn thận hai chuyện: sốc nhiệt — đang lạnh dội nước nóng có thể nứt; và trơn khi ướt — rất nhiều món vỡ ngay trên bồn rửa. Lót một khăn dày dưới bồn trước khi rửa.
Với món men rạn thì vết rạn là đặc tính, không phải nứt — đừng cố tẩy.
Và món có chi tiết dát vàng bạc hoặc vẽ tay thì lau nhẹ, không chà, và tuyệt đối không cho vào máy rửa chén.
Lau món có chi tiết chạm và khe sâu
Tượng linh vật thường nhiều nếp, nhiều khe — và đó là chỗ bụi đọng mà khăn không với tới.
Cọ lông mềm là dụng cụ đúng: cọ vẽ cỡ vừa, cọ trang điểm cũ, hoặc bàn chải lông thật mềm. Quét theo chiều rãnh, đừng ấn.
Tăm bông cho khe hẹp, dùng khô hoặc hơi ẩm tuỳ chất liệu.
Thổi bụi bằng bóng cao su — loại dùng cho ống kính máy ảnh — sạch mà không chạm vào bề mặt. Đây là cách an toàn nhất cho món mảnh.
Đừng dùng máy hút bụi áp thẳng vào món có chi tiết mảnh: lực hút có thể làm gãy phần nhô. Nếu dùng thì để đầu hút cách ra và bọc một lớp vải mỏng ở miệng hút.
Và với món đã có vết nứt hoặc chỗ từng dán lại thì tránh hẳn chỗ đó khi lau — nước và lực đều làm mối dán yếu thêm.
Cất và mang đi
Phần lớn hư hỏng không xảy ra lúc dùng mà lúc cất và lúc di chuyển.
Bọc từng món riêng bằng vải mềm hoặc giấy không màu. Giấy báo thì mực có thể ám sang, nhất là với đá xốp và với gỗ.
Không đổ chung một hộp. Món cứng làm xước món mềm, và đó là hư hỏng phổ biến nhất của đồ cất lâu.
Gói hút ẩm trong hộp, nhất là mùa nồm và với món kim loại.
Cất nơi mát, tránh nắng — không cất trên nóc tủ gần đèn, không cất trong xe.
Khi mang đi: cầm cả khối và đỡ từ dưới đáy, không nhấc bằng phần nhô ra như đầu, đuôi, cánh. Đây là chỗ gãy nhiều nhất, và nó gãy đúng lúc bạn nghĩ mình đang cầm chắc.
Và mỗi lần lấy ra cất vào là một lần rủi ro — nên với món ít dùng, chọn một chỗ cất tử tế rồi để yên tốt hơn là dời tới dời lui.
Món ghép nhiều chất liệu
Rất nhiều món là đá gắn vào đế gỗ, hoặc kim loại gắn keo vào đá. Với nhóm này:
Lau theo chất liệu yếu nhất. Đá gắn đế gỗ thì lau như gỗ.
Tránh nước ở chỗ nối. Keo là chỗ hỏng trước — nước thấm vào mối dán làm bong dần, và món rơi khỏi đế là lúc nó vỡ.
Đừng nhấc bằng phần nhô ra. Cầm cả khối, đỡ từ dưới đáy.
Mấy điều đúng với mọi chất liệu
- Phủi bụi đều tốt hơn lau kỹ thỉnh thoảng — bụi tích lâu thì phải chà, mà chà là lúc xước.
- Lau trên mặt bàn có lót khăn, không lau khi đang cầm trên tay giữa phòng.
- Thử ở chỗ khuất trước với bất cứ cách mới nào.
- Không dùng hoá chất mạnh và không trộn hai loại chất tẩy — một số hỗn hợp tạo khí độc.
- Món có giá trị thì hỏi nơi bán trước khi thử cách gì mới.
Tóm lại
Cách an toàn với gần như mọi chất liệu là khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô ngay. Đá tự nhiên, sứ và thuỷ tinh chịu nước tốt nhất — chỉ tránh sốc nhiệt.
Bột đá ép là nhóm sợ nước nhất: không ngâm, không xả nước, vì chất kết dính hỏng là không phục hồi được. Hàng mạ thì nhẹ tay nhất vì lớp mạ rất mỏng. Và với đồng thì đừng dùng kem đánh răng hay baking soda — chúng mài bề mặt.