Đọc một con tỳ hưu chạm đá: mắt, miệng, móng, đuôi — chỗ thợ giỏi khác thợ vội
Bài “Tỳ hưu ngậm tiền, cõng vàng, ngồi trên chồng tiền” trong mục này đọc những chi tiết mang ý nghĩa. Bài này đọc những chi tiết mang tay nghề: bốn chỗ nhỏ mà người trong nghề nhìn đầu tiên khi cầm một con tỳ hưu đá lên. Chúng không quyết định ý nghĩa, nhưng quyết định món đồ trông có thần hay trông như đồ chơi.
Vì sao lại là bốn chỗ này
Mắt, miệng, móng, đuôi là những chỗ nhỏ, sâu, nhiều mặt cong. Với máy chạm hay thợ làm nhanh, đây là những chỗ dễ bị làm giản lược nhất: mắt thành chấm tròn, miệng thành khe nông, móng thành cục, đuôi thành bó. Thợ có nghề thì dành nhiều thời gian nhất cho chính những chỗ này.
Mắt: có đồng tử, có mí, có hướng nhìn
- Mắt có hồn thường có mí trên rõ, nhãn cầu lồi, và một điểm đồng tử khoan hoặc chạm, làm con vật có hướng nhìn.
- Mắt làm vội là hai chấm lồi tròn, không mí, không đồng tử, nhìn ngơ ngác.
- Hai mắt cân: nhìn thẳng mặt, hai mắt cùng độ cao, cùng cỡ. Lệch mắt là lỗi dễ thấy nhất và làm con vật trông “lé”.
Mắt cũng là chỗ khó với đá cứng, vì chạm sâu vào chỗ nhỏ dễ làm mẻ. Mắt sắc nét trên đá cứng là dấu hiệu tốt.
Miệng: khoang có sâu, răng có tách
Tỳ hưu thường được tạc há miệng. Nhìn vào miệng:
- Khoang miệng sâu, có chiều, có khi thấy được lưỡi bên trong, là dấu hiệu chạm kỹ.
- Răng nanh tách khỏi nhau, có khe giữa các răng.
- Miệng chỉ là một khe khắc nông, răng là những gờ liền, thì món đồ được làm nhanh hoặc đúc khuôn.
Với tỳ hưu ngậm đồng tiền, xem đồng tiền có xoay được trong miệng không (một số loại chạm liền khối xoay được, rất công phu), hay là gắn keo vào.
Móng: tách ngón và có điểm đặt
Bốn chân là chỗ chịu lực khi đặt, cũng là chỗ thể hiện dáng:
- Móng chạm tách từng ngón, có vuốt, bám xuống đế hay bám xuống mặt đá.
- Chân sau gập tự nhiên, cơ đùi có khối.
- Chân làm vội là bốn khối tròn liền, không ngón, không vuốt.
Lật đáy lên: đáy phẳng, đặt xuống mặt bàn không bập bênh. Đáy không phẳng là con tỳ hưu sẽ đi dần ra mép kệ mỗi khi bàn rung.
Đuôi: xoắn, liền khối, không yếu
Đuôi tỳ hưu thường xoắn và áp vào lưng hoặc mông. Đọc:
- Đuôi có nhiều sợi xoắn, chia lọn rõ.
- Đuôi áp liền vào thân, không chừa một phần mỏng nhô ra lơ lửng. Với đá, phần mỏng nhô ra là chỗ gãy đầu tiên khi va.
- Đuôi gắn rời bằng keo (đôi khi gặp ở hàng lớn ghép nhiều khối): soi chỗ tiếp giáp có đường keo không.
🔴 Chi tiết đẹp mà mỏng là chi tiết sẽ gãy
Có một mâu thuẫn mà người mua ít được nói: chi tiết càng thanh, càng thoát, càng đẹp thì đá chỗ đó càng mỏng. Sừng nhọn dài, râu tách khỏi mặt, đuôi uốn cong rời khỏi lưng, đồng tiền treo lủng lẳng: đều là những chỗ gãy đầu tiên khi rơi, khi lau mạnh, khi trẻ con cầm chơi.
- Món để đặt cố định trên kệ cao, ít ai chạm: chọn chi tiết thanh thoát thoải mái.
- Món đặt ở quầy hàng, bàn làm việc nhiều người qua lại, nhà có trẻ nhỏ: chọn dáng gọn, liền khối, chi tiết áp sát thân.
- Món đeo: chọn dáng tròn trịa, không có mũi nhọn chọc vào da.
Đánh bóng: chỗ cuối cùng để đọc
Đánh bóng đều tới tận khe (miệng, kẽ móng, gốc đuôi) là dấu hiệu làm kỹ. Hàng làm nhanh thường bóng ở mặt lồi, còn khe thì mờ, nhám, có khi còn bột mài trắng. Soi đèn vào khe miệng là thấy ngay.
Đừng nhầm “có thần” với “đắt”
Bốn chỗ trên giúp đọc tay nghề, và tay nghề có giá. Nhưng một con tỳ hưu đá phổ thông chạm kỹ vẫn có thể rẻ hơn một con đá hiếm chạm vội. Giá là tổng của chất liệu, kích thước, tay nghề và thương hiệu. Bài này chỉ giúp bạn biết mình đang trả cho phần tay nghề bao nhiêu.
Sừng và bờm: hai chỗ phụ mà hay bị bỏ
Ngoài bốn chỗ chính, thêm hai chỗ đáng nhìn nếu còn thời gian:
- Sừng: có độ cong, có vân ngấn trên thân sừng, gốc sừng liền vào đầu. Sừng làm vội là một cục nhọn thẳng, không ngấn. Sừng cũng là chỗ mỏng, dễ mẻ đầu nhọn; kiểm đầu sừng có còn nguyên không.
- Bờm và lông gáy: lọn bờm chia rõ, chảy theo một hướng từ đầu ra sau. Bờm làm vội là những vạch song song đều nhau.
Hai chỗ này không quyết định món đồ có thần hay không như mắt và miệng, nhưng chúng cho biết người làm có kiên nhẫn đi hết cả con vật hay chỉ chăm phần mặt.
Cách cầm và soi khi mua
- Cầm bằng hai tay, một tay đỡ bụng, không cầm vào sừng hay đuôi.
- Nhìn thẳng mặt ngang tầm mắt để so hai mắt.
- Xoay nghiêng bốn mươi lăm độ dưới ánh đèn để xem độ sâu miệng, độ tách móng.
- Lật đáy, đặt xuống mặt kính quầy, ấn nhẹ một góc xem có bập bênh không.
- Soi đèn pin vào khe miệng và kẽ móng để xem độ bóng.
Năm bước chưa tới một phút, và người bán đàng hoàng không ngại bạn làm vậy.
Khi mua qua ảnh: xin thêm ba góc
Ảnh quảng cáo thường chụp chéo từ phía trước, đèn đẹp, đúng góc che được khuyết điểm. Muốn đọc bốn chỗ trên qua mạng, xin người bán thêm: một ảnh nhìn thẳng mặt ngang tầm mắt (để so hai mắt), một ảnh nhìn từ phía sau (để thấy đuôi và lưng), và một ảnh đáy. Ba tấm ảnh này tốn người bán hai phút, và cho bạn biết gần đủ những gì cần biết về tay nghề.
Nói gọn lại
Cầm một con tỳ hưu lên, nhìn mắt, miệng, móng, đuôi: mắt có đồng tử và cân, miệng có khoang sâu, móng tách ngón và đáy đặt phẳng, đuôi xoắn và áp liền thân. Và nhớ rằng chi tiết càng mỏng càng đẹp thì càng dễ gãy; chọn theo chỗ sẽ đặt.