Các dáng tỳ hưu, và bốn con linh vật hay bị nhầm với nó
Trong tủ kính một cửa hàng vật phẩm, bạn sẽ thấy vài con vật trông na ná nhau: con có sừng, con có vảy, con ngồi xổm, con há miệng. Người bán gọi tất cả là "linh vật", còn khách thì gọi chung là tỳ hưu.
Thực ra chúng là những con khác nhau, có gốc khác nhau, và được dùng vào những việc khác nhau. Bài này phân biệt các dáng tỳ hưu, rồi tách nó khỏi mấy con hay bị nhầm.
Tỳ hưu là con gì
Tỳ hưu (貔貅) là một linh vật trong truyền thuyết Trung Hoa, thường được mô tả có đầu giống rồng hoặc sư tử, thân thú bốn chân, có sừng, và nhiều bản có thêm đôi cánh nhỏ ở hai bên sườn.
Theo một số bản kể dân gian, nó nằm trong danh sách "chín người con của rồng" — nhưng danh sách ấy mỗi sách một khác, nên đừng coi đó là một sự thật cố định.
Chi tiết được nhắc nhiều nhất là tích "chỉ ăn vào mà không ra": tương truyền tỳ hưu không có đường thoát, nên của cải vào rồi ở lại. Chính tích này gắn nó với ý niệm tích tụ tài lộc, và cũng là lý do nó phổ biến ở giới buôn bán.
Một sừng và hai sừng: hai cái tên khác nhau
Đây là chỗ phân biệt cổ nhất, và ít người bán nhắc tới:
- Một sừng — gọi là thiên lộc (天禄). Gắn với việc thu và giữ của.
- Hai sừng — gọi là tịch tà (辟邪). Gắn với việc xua trừ điều xấu.
Trong thực tế bán hàng hiện nay, hai cái tên này gần như đã nhập làm một dưới chữ "tỳ hưu", và phần lớn hàng trên thị trường là dáng một sừng. Biết sự phân biệt gốc thì bạn đọc được nhiều món cổ hơn, và cũng hiểu vì sao có nơi bày theo cặp.
Bốn dáng hay gặp
- Dáng ngồi — hai chân trước chống, ngực ưỡn. Dáng phổ biến nhất cho tượng để bàn và để quầy.
- Dáng nằm phục — thân hạ thấp, đầu ngẩng. Thấp và vững, hợp chỗ có trần thấp hoặc kệ nông.
- Dáng đứng hoặc chồm — một chân trước nhấc lên, thân hướng tới trước, có vẻ động. Hay dùng theo cặp đối xứng.
- Dáng cưỡi trên đồng tiền hoặc trên thỏi vàng — bản hiện đại, ghép thêm biểu tượng tài lộc vào bệ.
⚠️ Về cách bày, có nhiều lời khuyên trái nhau đang lưu hành — quay mặt ra cửa hay quay vào trong, đặt cao hay thấp. Đây là chỗ các nguồn không thống nhất, nên nếu ai đó khẳng định chỉ có một cách đúng thì hãy hỏi họ dựa vào đâu.
Bốn con hay bị nhầm với tỳ hưu
Phân biệt bằng đặc điểm nhìn thấy được, không bằng cảm giác:
- Kỳ lân — thân có vảy, chân có móng guốc như móng hươu, dáng hiền. Tỳ hưu thì chân có vuốt và không vảy rõ. Kỳ lân trong truyền thống gắn với điềm lành và với con cái, không gắn với tiền bạc.
- Nghê — linh vật của người Việt, hay thấy ở đình chùa và cổng làng. Thân thon hơn, dáng gần chó, bờm mềm, và thường ở tư thế chầu. Đây là con bị nhầm oan nhiều nhất — rất nhiều "sư tử đá" bày ở cổng đình vốn đúng ra phải là nghê.
- Sư tử đá — đầu bờm xoăn thành từng cuộn tròn đều, thường theo cặp: một con chân đè quả cầu, một con chân đè sư tử con. Gốc Trung Hoa, dùng để canh cửa.
- Thiềm thừ — con cóc ba chân, miệng ngậm đồng tiền. Rất dễ phân biệt, chỉ cần đếm chân.
Còn long quy — rùa đầu rồng, mai rùa rõ ràng — thì không lẫn vào đâu được.
Vì sao nên phân biệt
Ba lý do thực tế, không phải chuyện chữ nghĩa:
- Trả đúng tiền. Các con này có mặt bằng giá khác nhau, và một món bị gọi sai tên có thể được bán theo giá của con đắt hơn.
- Bày đúng chỗ. Con canh cửa, con để bàn làm việc, con đặt ở nơi buôn bán — mỗi con có nếp dùng riêng. Bày lẫn thì ít nhất là sai với ý ban đầu của món đồ.
- Tôn trọng nguồn gốc. Nghê là của Việt Nam, và việc gọi nó là sư tử đá Trung Hoa suốt mấy chục năm là một cái mất mát nhỏ mà lặng lẽ.
Nhìn một pho tượng thì nhìn gì
- Đếm chân — ba chân thì là thiềm thừ, hết chuyện.
- Nhìn da — có vảy rõ thì nghiêng về kỳ lân hoặc long quy.
- Nhìn chân — móng guốc là kỳ lân, vuốt là tỳ hưu hoặc sư tử.
- Nhìn bờm — bờm cuộn tròn đều thành từng cụm là sư tử đá.
- Đếm sừng — một hay hai, để biết là thiên lộc hay tịch tà.
- Tìm cánh — đôi cánh nhỏ ở sườn là dấu hiệu khá riêng của tỳ hưu.
Về chuyện khai quang và những lời khẳng định chắc nịch
Quanh tỳ hưu có nhiều lời đồn được kể với giọng rất chắc chắn: phải khai quang mới "dùng được", không được để người khác sờ vào, phải mua đúng nơi nào đó. Đây là vùng của niềm tin cá nhân, không phải vùng kiểm chứng được.
Điều đáng lưu ý duy nhất, và nó thuộc về túi tiền: một lời khẳng định càng chắc chắn mà càng khó kiểm, thì càng nên cẩn thận khi nó đi kèm một mức giá cao hơn hẳn. Món đá giống hệt nhau, chênh nhau một khoản lớn chỉ vì một nghi thức không để lại dấu vết nào — đó là chỗ nên dừng lại và tự hỏi.
Còn nếu bạn mua vì thích hình dáng của nó, vì nó là món quà của ai đó, hoặc vì nhìn nó thấy vui — thì đó là những lý do hoàn toàn đủ, và không ai cần khai quang cho chúng cả.
Chọn theo cặp hay chọn một con
Một câu hỏi rất hay gặp ở cửa hàng, và cũng là chỗ dễ bị bán thêm.
Thông lệ chia làm hai: đồ canh cửa — sư tử đá, nghê ở cổng đình — thì đi theo cặp đối xứng, vì bản thân cái cổng có hai bên. Đồ để bàn, để quầy thì có nơi bày một, có nơi bày đôi, và không có quy tắc nào được mọi nguồn công nhận.
Với tỳ hưu, lý do hay được đưa ra cho việc bày đôi là "một thu một giữ" — tức ghép thiên lộc với tịch tà. Cách hiểu đó hợp lý về mặt chữ nghĩa, nhưng nó chỉ có nghĩa khi hai con thật sự khác nhau về số sừng. Hai con giống hệt nhau đặt cạnh nhau thì không phải một cặp theo nghĩa ấy — đó chỉ là hai món giống nhau.
⇒ Nếu người bán khuyên mua đôi, hỏi một câu gọn: "hai con này khác nhau ở chỗ nào ạ?" Câu trả lời cho bạn biết ngay đây là lời khuyên có cơ sở hay chỉ là bán thêm.